INTERVISTA – Aleksandër Meksi rrëfen dhjetorin 1990 | Debat 24

INTERVISTA – Aleksandër Meksi rrëfen dhjetorin 1990

By B C
In Big Slider
December 13, 2014
0 Comments
3806 Views

Në një videointervistë të publikuar ne portalin respublika.al, ish-kryeministri i Shqipërisë Aleksandër Meksi, tregon momentet e formimit të Partisë Demokratike duke theksuar se sipas dokumentave data e themelit ështe 12 dhjetori.

“E festuan duke thënë që është 11 data e themelimit. Se mund ta festosh. Megjithëse klasa punëtore nuk e feston 1 majin në 30 prill, as Viti i Ri, nuk bëhet në datë 30 dhjetor.”

Më poshtë gjeni videon e plotë të intervistës.

“Me studentët u tentua rrëmuja edhe pra dhjetorit. PD nuk u krijua në kushte ilegaliteti dhe nuk ka nevojë për petritët e saj. Dosjet e Sigurimit duhen hapur. Lustracion për poste si ministra, bosë mediash etj… Informatori më i vjetër është i vitit 1943”

Intervistoi Leonard Veizi 

Kanë kaluar 24 vjet që nga vendosja e pluralizmit në Shqipëri dhe përveç përkujtimit të ngjarjes në vetvete, historia e tranzicionit riciklon përherë edhe problemet që lindën rrugës, ndarjet e mëdha, keqkuptimet që zhvillojnë një polemikë konstante mbi të vërtetën. Partia Demokratike është pika e nisjes në këtë histori, por që sjell me vete, sa suksesin e madh për Shqipërinë, aq edhe mendësinë e pandryshueshme politike shqiptare. Aleksandër Meksi, ish-kryeministër dhe një nga themeluesit e PD-së shpejgon në këtë intervistë për “ResPublica” ngjarjet e dhjetorit ’90, atë që pasoi, gabimet e saj, fajdet për të mbërritur aty edhe ku duhet të ishte nisur: te dosjet e Sigurimit. Dosje që mbeten si arkiva e rrëfimeve që ende i mban peng ata që Nafiz Bezhani i quante mëkatarë. E që mbajnë peng edhe vendin.

Z. Meksi, data 12 dhjetor përkon me krijimin e Partisë Demokratike, pas 45 viteve të regjimit komunist. Në fakt drejtuesit e lartë të PD-së e festuan në datën 11 këtë vit. Ju vetë kishit ndonjë ftesë?

E festuan duke thënë që është 11 data e themelimit. Se mund ta festosh. Megjithëse klasa punëtore nuk e feston 1 majin në 30 prill, as Viti i Ri, nuk bëhet në datë 30 dhjetor. PD-ja është themeluar në datën 12 dhe unë meqenëse sot është dita, sot nuk uron kush, se u harxhuan dje, u uroj festën të gjithë demokratëve dhe të gjithë atyre, që në atë periudhë mbështetën lëvizjen studentore, të gjithë qytetarëve të Tiranës që me dhjetëra- mijëra mbushën sheshet, mbështetën PD-në dhe kontribuuan në krijimin e saj për të ndryshuar Shqipërinë.

Nëse e kujtoni, ku keni qenë në datën 8 dhjetor, kur studentët filluan të ngrihen dhe në datë 12 kur është themelimi i PD-së?

Ka një intervistë timen dhënë Blendi Fevziut, të cilën unë do ta botoj në një libër së shpejti dhe që ai e ka botuar në të cilën kam treguar për këtë. Unë banoja në Laprakë dhe për arsye të sigurisë personale, nuk para dilja në Tiranë, përveçse për në punë. Dhe në Tiranë nuk u mor vesh gjë, atë ditë ishte e shtunë mos gaboj, se çfarë ka ndodhur. Në darkë të datës 9, Daut Telo, një polic burgjesh që ishte komshi përballë meje, më thotë “Hajde Leka shpejt, të shohësh në televizor”. Unë nuk kisha antenë për “TVSH” atë kohë dhe shkova në shtëpinë e tij dhe pamë të gjithë rrëmujërat që u bënë në datën 9 dhe në datën 8. Në datën 10 dhe 11 paradite, u morëm në Institutin e Monumenteve, me shokët, me rishkruajtjen e Kartës së të Drejtave të Njeriut dhe në 11 pasdite, pasi mbarova punë me një dentiste te Poliklinika Qendrore, shkova para orës 6 atje. E lashtë biçikletën te një punonjës i Institutit, ndihmësi imë, Edmond Haxhiraj, dhe pritëm nisjen e studentëve, mbaj mend si tani rrugës kur iknin për në Pallatin e Brigadave dhe pritëm deri kur u kthyen. Sheshi kishte dhjetëra mijëra njerëz.

Të flasim pak fjalë për atë se çfarë ka ndodhur: Dihet që përpara, në korridoret e Fakultetit të Inxhinierisë në Korpusin Qendror, për gati nja dy javë rrinte varur një Fletërrufe, shkoja aty përditë, pinim kafe dhe e shikoja. Mbaj mend që fliste për kushte, batanije, ujë të ngrohtë, ushqim më të mirë dhe përmirësim të jetesës në tërësi. Më vonë u vu një copë letër që u kuptua se ishte një përgjigje e kryeministrit, të cilën e kishin përgatitur Astrit Petalli dhe Ylli Dylgjeri, siç ka dhënë intervistë edhe vetë Ylli. Dhe u organizua një takim në datën 8. Në datën 9 pati një fikje dritash, për defekt thuhet, dhe policia ndërhyri dhe goditi. U godit Mimoza Feraj atëherë. Ky moment i indinjoi së tepërmi studentët, që nga një mënyrë paqësore të demonstruari, ata dolën të nesërmen; dhe duhet thënë që ishte një grup që “nuk iu bind” atyre që drejtonin protestën, për të mos kaluar aty ku është Liceu Artistik sot, ambasada italiane anash, po erdhën në qendër të Tiranës. Përveç Shinasi Ramës që e drejtonte këtë grup dhe shumë studentëve të tjerë, ata i bënë të ditur qytetit të Tiranës dhe të gjithë shqiptarëve, se diçka po ndodh. Dhe të nesërmen, në datën 9, 10 dhe 11, sheshi që sot quhet “Demokracia”, u bë një arenë shfaqjeje, ku studentët, këndonin, tallnin dhe përçmonin politikën komuniste, sukseset e saj etj., u dërguan emisarë nga Komiteti Qendror, profesorë universiteti që t’i bindnin të shkonin në mësim etj.. Viti 1990 është një viti i shënuar në historinë e Shqipërisë. Në fund të vitit 1989, ndodhën ndryshime të mëdha në botë. U pranua botërisht, por jo nga komunistët shqiptarë, dështimi i sistemi socialist. Në fillim pati hapje të kufirit Hungari-Çeki, që njerëzit të kalonin nga Gjermania Lindore për në atë Perëndimore, sepse gardhin dhe Murin e Berlinit nuk e kalonin dot. Ra Muri i Berlinit, pati një marshim të jashtëzakonshëm nga Lindja në Perëndim në Gjermani. Unë kam qenë në Marburg, në Gjermaninë Perëndimore, drejtoja seminaret në universitetin e Marburgut për arkitekturën mesjetare shqiptare; kam qenë me shokë të tjerë, tre arkeologë, Neritan Cekën, Gëzim Hoxhën dhe Bashkim Lajin dhe jemi dëshmitarë të asaj që ndodhte që e ndiqnim edhe në televizion.. Atë lukuni makinash traban që vinin nga Gjermania Lindore për të bërë pazar dhe për të takuar njerëzit e tyre në Gjermaninë Perëndimore; jemi dëshmitarë të atyshëm të bashkimit të Gjermanisë. Pastaj pamë rrëzimin dhe vrasjen e Çausheskut në Rumani, mesazhe të cilat nuk u kuptuan si duhet nga udhëheqja shqiptare. Atje ndoqëm çfarë ndodhte në Tiranë dhe me telefon pyesnim me gjysma fjalësh se çfarë ka ndodhur në Shkodër…Erdha në shkurt dhe mbaj mend mirë se çfarë ka ndodhur në Kavajë, ardhjen e Peres De Kuelar, llafet që u hapën dhe që kalonin edhe në veshët e qytetarëve që “ia hodhëm edhe Peres De Kuelarit”, heqjen e një sërë nenesh të agjitacion propagandës etj., dhënien e vizave e që u shfrytëzuan për të larguar nga Shqipëria, oficerë të Sigurimit, bashkëpunëtorë të Sigurimit, familjarë të tyre, dëshmitarë me përgjegjësi në gjyqet politike. Sot ndodhen në një vend atje, si qytetarë me azil politik, meqë kërcënoheshin nga një shtet demokratik. Pra kjo atmosferë kulmoi me ngjarjet e ambasadave nga 2 në 6 korrik, me atë mitingun e turpshëm që na çuan si bagëtia, se të hiqnin nga puna po të mos shkoje. Me tentativat e mëvonshme ku mbushej Tirana me të ardhur nga rrethet që flinin shkallëve, sepse dilte llafi që do të hapeshin sërish ambasadat. Pra ishte një atmosferë ku njerëzit filluan të flisnin haptas kundër regjimit komunist, jo me thumba, për tollonet e mishit, radhët etj., por haptas. Dhe sigurisht të tillë qenë edhe një pjesë dërrmuese e studentëve, që qenë njerëz të ngritur, që kuptonin, shumica e tyre, dhe kjo qe arsyeja që filluan këto protesta. Kjo qe arsyeja, kjo parapërgatitje e bërë, pas atij diversioni të grupit që ishte me Shinasi Ramën, që të ndryshojnë kërkesat. Në datën 11 u var një shpallje, ku kërkohej në mënyrë të hapur që të ketë pluralizëm politik dhe të krijohet një organizatë e studentëve. Gjë që nuk e bënë intelektualët komunistë në gusht kur u thirrën nga Ramiz Alia. Po në datën 11 bëhet takimi me Ramiz Alinë, ku njoftohet fillimisht që Plenumi ka marrë këto masa, pra kur vajtën atje e dinin, jo siç thotë ndonjëri, agjent etj., se çfarë kishte ndodhur, që ishte përjashtuar një pjesë dhe ishte lejuar krijimi i organizatave. Pra të kuptojmë që këto ndodhën njëra pas tjetrës dhe atje kishte mbi 40 mijë njerëz në mbrojtje të studentëve, solidarizoheshin me ta, me ato parrullat e famshme “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”, “Liri Demokraci”, këndonin “Eja mblidhuni këtu këtu”. Pra nga ora 6 deri pas mesante që mbaroi mitingu, dëgjimi i bisedave etj., ne kemi qenë atje. Dua të di pikërisht për datën 12…. Ky është sfondi. Pasi mbaroi mitingu, unë do ikja të merrja biçikletën për të shkuar në shtëpi, kur takoj Gramoz Pashkon. Këtë takim e dëshmon në librin e tij të vitit 1993 dhe e ka edhe në ribotim, Blendi Fevizu, që unë nuk e mbaj mend që ishte aty, pasi ishte rrëmujë e madhe. Qemë të eksituar, janë ndodhi që nuk harrohen. Isha me një grup, kaq orë që qëndrova aty, që bërtiste “Parti Demokratike”; unë kisha biseduar kaq kohë me Gramozin me të cilin takoheshim gjithnjë, që është koha të krijojmë një parti, por kur të lejohet, që të mos na thërrisnin në burg në ato momente, kur kishim shpëtuar kaq kohë. Dhe thashë, frazën e jep Blendi, “që nuk ka në botë parti studentësh dhe intelektualësh të rinj, sepse sot janë nesër ikin. Të krijojmë Partinë Demokratike”. Eci nja 20 m më tutje dhe takoj Sali Berishën, që e njihja, sepse ishte kardiolog si djali i xhaxhait tim, pra e kisha takuar disa herë; i thashë këtë gjë, që nuk i pëlqeu. Megjithatë i thashë që e kam lënë me Gramozin në 8 e 30 të takohemi. Nuk kishim një axhendë por do të diskutonim për këto çështje se çfarë mund të bënim. Unë di, që gjatë kësaj kohe, që Gramozi, kishte kontakte me njerëz, me studentë, me miq të tij në Kavajë, në Shkodër, me ata që kishin organizuar demonstratat për rrëzimin e bustit të Stalinit. Dhe e lamë të takohemi. Dëshmohet nga të tjerë, në librin e Besnik Mustafajt, dhe të tjerëve, por që spekullohet sot, që janë takuar; sigurisht janë takuar në darkë, kanë folur për një parti. Besniku e jep atë dhe librin e kam prej tij, ma ka dhënë në Paris më 1993, që “kërkohet për të bërë parti , sepse kjo është kërkesë e të gjithëve”. Dhe Sali Berisha i thotë që partia ka për regjimin një kuptim të keq, një organizatë e studentëve etj.. Nëse e mbani mend, kush e ka lexuar, unë e kam botuar, por është publikuar edhe audio dhe me figurë, takimi i studentëve, në të cilin shquhet në radhë të parë, në kërkesat e tij më të avancuara se të tjerët, Shinasi Rama. Të tjerët mbajnë ison e Ramizit për një shoqatë të studentëve, etj.. Thonë që Gramozi do firmosë me stilograf krijimin e partisë, por po të kishte ndodhur atë natë, nuk do kishte nevojë të mblidheshim të nesërmen. Të nesërmen unë shkoj atje dhe më prezanton me dy veta: njëri ishte Azem Hajdari, tjetri ishte Arben Imami. “Këtë e njeh”, më thotë. Mua më prezanton si Doktor i Shkencave dhe që atëherë më mbeti emri edhe në procesverbale Doktori, sepse me këtë emër më thërriste Arben Imami. Biseduam, bëmë muhabet, erdhën edhe të tjerë, ndenjëm në një dhomë të ngushtë, ku përveç nesh ishte Edmond Budina, Genc Ruli, Mimoza Feraj, Eduart Selami, Sokol Meçaj. Të ardhur në një mënyrë apo në një tjetër, të thirrur nga njëri-tjetri.

Një pjesë ka mbetur edhe në celuloid…

Jo nuk ka celuloid për atë ditë. Është ditë më vonë kur diskutohej statuti. Ata erdhën duke rrezikuar, është turp të thuash i dërgoi kush. Gramozi i gjeti ata, na pyeti ne, “po, ose jo”, si Grupi Organizativ, dhe filloi një debat se çfarë duhet bërë. Meqenëse Sali kundërshtoi për partinë, ne me Gramozin i thamë se “ne shkojmë në Kombinatin Poligrafik”, meqenëse edhe atje ishte bërë një protestë dhe ishte një grup shumë i fortë i pranishëm në Tiranë krahas të gjithë të tjerëve. Azemi me Arbenin që ishin kryesorët, me ata u bë gjithë dialogu, ranë dakord. Rreth orës 10 pra, përfunduam që nga emrat që mund të viheshin, unë i kisha në një copë letër, Union, Front, por gjithnjë Demokratik, parti, Lidhje Demokratike që mund të mos kuptohej, Lëvizje për Demokraci, Front ishte djegur, Bashkim s’kishte kuptim…Dhe ramë dakord, Beni dhe Azemi, si më kryesorët në takimin e studentëve, na mbështetën, bashkë me Edmond Budinën, Genc Rulin. Ramë pra dakord rreth orës 10 që të krijonim Partinë Demokratike. Saliu u largua, sepse siç tha “nuk kam punë me Ju” dhe iku. Kjo dëshmohet nga fjalimi që mbajti, nëse duam të debatojmë. Filluam të shkruajmë atë që u quajt “Programi Minimal”. E shkruante më dorë Arben Imami dhe flisnim unë me Gramozin. Patëm nevojë të shkruanim një sërë frasazh që qenë të të drejtave të njeriut, nuk qenë në fjalorin e përditshëm tonin atëherë dhe kam përshtypjen se Eduarti dhe Sokol Meçaj na prunë materialin e Kopenhagenit, një dispensë e madhe me kapak gri si në të kaltër, ku gjetëm frazat që t’i shkruanim në program. Ai program që u lexua në miting dhe që u quajt një program përmbysjeje i komunizmit, ndërtimin e një shoqërie kapitaliste, mbështetur mbi tregun e lirë dhe të drejtat e njeriut dhe në shtetin e së drejtës. Deri në këtë moment nuk kemi ende një grup organizator? Këta qenë personat që vendosën dhe që u quajtën…Të nesërmen në mëngjes erdhi edhe Saliu me Bardhyl Reson dhe ne të shtatë që ishim aty, pa Mimozën dhe Sokol Meçajn, formuam atë grup prej 9 vetash që u quajt Grupi Organizativ dhe u vu detyra, që pas kontakteve, sepse u tha nga Ramiz Alia që do të bëjmë ndryshimet e nevojshme ligjore për këtë punë; u pyetën se çfarë duhej, statuti dhe mbështetja prej 300 firmash, meqenëse partia do të jetë kombëtare dhe u bë mitingu. Më thanë mua që ta lexoja. U thashë se “unë jam nga ata që flasin shpejt në konferencat shkencore, kurse këtu kemi dy artista të teatrit që mund të deklamojnë mjaft mirë këtë mesazh shumë të rëndësishëm për krijimin e kësaj partie”. Deri nga ora 2 e gjysmë vazhdoi kjo përgatitje, nuk bëmë asnjë moment pushim; si detaje mund të përmendim se mbasi e shkruam, e korrigjuam me shkrim teknik, unë sipër dhe Besnik Hado erdhi me makinë shkrimi dhe e daktilografuam. Katër faqet e para, kurse faqen e pestë e mori me shkrim të tijin Beni me korrigjime. Nga ora 12 na vjen një telefonatë nga “Reuter”, sepse Gramozi, pasi morëm këtë vendim, informoi Richard Schëartz që e kishte njohur gjatë vitit 1990 në Zyrih, kam idenë edhe “Zërin e Amerikës” dhe miq të tij që kishin telefona. Çunat që ishin aty, si Shpëtim Idrizi, Neritan Sejamini, Dritan Shano, Emin Barçi, këta mbaj mend, por kishte edhe të tjerë, që bënin korrierin. Ne vendosëm që do bëjmë Partinë Demokratike, pra u bë edhe ky njoftim, njëkohësisht, Azemi me Mimoza Ferajn, me motoçikletë shkuan te studentët dhe ata brohoritën. Nuk kishte më asnjë pikë dyshimi që duhej kjo gjë. Pra studentët ishin dakord. U kthyen brenda 20 minutash dhe ne vazhduam këtë punë. U nisëm për në miting, nuk ndenja në tribunë, shkova në fushë, ku ndenja me Ilir Rexhën dhe të ndjerin Remush Idrizin. Ka qenë një ditë e paharrueshme, kush ka qenë aty nuk mund ta harrojë. Qe një miting në të cilin Partia Demokratike mori një mbështetje nga të gjithë. Ne caktuam se do fliste Azem Hajdari për të hapur dhe Ben Imami do mbyllte mitingun duke lexuar programin. Unë i kam të plota inçizimet e asaj dite, i kam botuar edhe në librin: “Dhjetor ’90, dokumente dhe materiale”. Sepse një gjë duhet të kemi të qartë: historia bëhet me dokumente. Nuk mund ta ndryshosh sa herë do. Janë dokumentet e datës 12, e dinë të gjithë është festuar përherë në datën 12, nuk para kemi folur, sepse s’i kemi dhënë rëndësi. Duhet kuptuar një gjë: kjo parti nuk u themelua në kushte ilegaliteti që të quhen petritë ata që e themeluan, apo ata që e mbështetën atë. Ky ishte një formim dhe kjo parti rrugës do të ecte, për të marrë format e saj, drejtuesit e saj në kohë, që nuk duhet të jenë të përjetshëm, as pronarë të saj, as të ndryshojnë datat e festës sa herë t’u teket, apo edhe stemën. Mashtrimi është i turpshëm është mungesë garancie për personat që mashtrojnë.

Meqenëse jemi te drejtuesit, se ka disa teza dhe teori, pra cili ishte drejtuesi i parë që mori votat? 

Qe ky Grup Organizativ që përmenda unë, këta 9 veta, d.m.th Azem Hajdari, Gramoz Pashko, Arben Imami, Edmond Budina, Sali Berisha, Bardhyl Reso, unë, Genc Ruli dhe Eduart Selami. Ngarkuam për punë sekretarllëku, Eduart Selamin, kishim si zëdhënës Genc Pollon, që na solli materialet për të hartuar statutin me të cilin u mora unë me ndihmën edhe të Genc Rulit. Sigurisht ishte e vështirë të bënim një statut nga modelet që kishim, u munduam të theksojmë një sërë gjërash esenciale dhe në variantin që u paraqit, aty keni parë të filmuar ju, ishte që kryetari zgjidhet vetëm një herë. Pastaj janë të tjerë. Dhe është Kuvendi që zgjedh Kryesinë. Kjo u mbajt në fillim, kurse tani nuk ekziston më, sepse tani i emëron kryetari. Nuk e pranoi asnjë. Nga 8 ose 9 veta që ishim nuk e pranoi dhe sigurisht unë e shkruajta dy herë. E lamë që çdo dy vjet të bëheshin zgjedhjet. Të nesërmen në datën 13, këmbëngula edhe unë, thirrëm një komision nismëtar që duhet shpërndarë në të gjithë Shqipërinë, “kemi studentët për ndihmë dhe intelektualë të tjerë të cilët erdhën për të vënë firmat”. Na thanë që duhen 300 firma.. Të nesërmen në datë 14 u botua një fjalim ku quhemi njerëz që duam të prishim rrugën e ndërtimit të Shqipërisë, qetësinë, rendin publik, që jemi agjentët më të këqinj amerikanë dhe patëm një vështirësi në marrjen e firmave. Këtë po e them se shoh analiza dhe artikuj që kishim aq e kaq studentë. Dërguam atje ku kishim të njohur, me këtë punë merreshin Genc Pollo dhe Dash Shehi dhe e çuan te studentët. Mund të shihet, për ata që marrin vesh, se emrat janë me një dorë dhe firmat dhe numrat e pasaportave janë të ndryshme. Dhe u bë ajo listë e famshme, shpejt e shpejt, sepse duheshin dorëzuar firmat patjetër në datën 17, në datën 19 u pranua dhe në datën 22 u bë mitingu. Dua të nënvizoj këtë që: mes atyre që erdhën atje, sigurisht që ka edhe persona të infiltruar dhe unë jam në dijeni. Shumica nuk janë të tillë, s’janë të tillë as ata që dilnin në mitingje. Ashtu sikurse pati nga ata që e thanë se “jam bir komunistësh dhe s’kisha pse të përzihesha me këta”. Sepse kjo parti dihej që ishte antikomuniste. Dhe si në çdo rast, komunistët e kanë zakon, do të dërgonin njerëz për të vrojtuar, për të parë, për të përgjuar, për të shtrembëruar, për të devijuar, për të krijuar probleme. Dhe është e turpshme për ata që merren me të tjerrur historish; unë e kuptoj atë pjesë që ishin komunistë, që nuk e durojnë dot faktin, që privilegjet që kishin, që ëndrra e tyre për rendin botëror komunist, nuk e gëzuan sepse dolën ca dhe ua prishën. Ashtu sikurse nuk mund të pranoj mllefin e shumëkujt që nuk u aktivizua dhe që sot vetëm shan dhe dëgjon gjithfarësoj përrenjsh, vreri, mllefi, kundër atyre që krijuan Partinë Demokratike, kundër atyre që erdhën në Partinë Demokratike. Rruga është e gjatë, që atëherë e deri më sot; mund të ketë devijime, kthime mbrapa, por kjo nuk është arsye për të thënë se kjo parti u krijua nga Ramiz Alia. Ramiz Alia deshte shoqatat dhe pati edhe komunistë në atë kohë, nuk ishim vetëm ne, si Dritëroi, që i përmendin çdo gjë, por jo atë që refuzoi të kthente në shoqatë politike Lidhjen e Shkrimtarëve.

Përpara dhjetorit

Tani përpara e të vijmë te dhjetori, ka edhe disa tentativa të mëparshme për të organizuar rrëmujëra me stduentët, në mënyrë që Ramiz Alia, kur të kthehej nga SHBA ku kishte shkuar, e ku ka shumë pikëpyetje se kë ka takuar dhe çfarë ka bërë atje, por jam i sigurtë se i kanë treguar në ndonjë film, rastin e Çauusheskut, për ta kuptuar se çfarë e priste, nëse nuk hapte rrugë për këtë punë. Dhe ai gjeti një zgjidhje alla Ramiz, alla komuniste, e që ishte të krijonte sa më shumë parti dhe unë kam dëshmitë e tre miqve të mi, të qeverisë sime dhe të kryesisë së PD-së, të cilët kanë qenë të thirrur, ose të nxitur, për të krijuar shoqatën e studentëve dhe të intelektualëve. Ishte një listë prej 30 vetash që do të aderonin në këtë shoqatë dhe ishin profesorë që jetonin te godina nr. 18 në Qytetin Studenti. Di edhe që prof. Hamit Beqja shkonte e pyeste sesi bëhen partitë dhe organizatat, çfarë statuti dhe çfarë rregullash ka. Di një tjetër që i thanë që hajde, që e thonë vetë, s’besoj ta ndryshojnë sot, që tha se “unë bëj pjesë në atë grupin që do krijojë Partinë Socialdemokrate”. Pra kishte një frymë të tillë, nuk është se kjo ishte një ide që doli nga rruga. Kjo ishte edhe kurajua e studentëve që menjëherë pas asaj që ishte rrëmuja e parë, nën drejtimin e atyre që ishin më të pjekur politikisht, ajo të merrte një drejtim politik, pas asaj që dukej se ishte një fillim për ato që ishin disa interesa të vogla të jetës së përditshme e që ashtu donte edhe qeveria ta organizonte duke bërë një shoqatë. Pra ata njerëz nuk kishin mbrojtje. Në mitingjet e para ne kemi qenë nën snajpera. Kur kemi shkuar në Sarandë na kanë gjuajtur edhe me gurë dhe ishin policët që na gjuanin. Antimitingjet i dinë të gjithë. Po qe se do ishin të Ramizit nuk na vinin snajpera, por na sillnin lule.

Nuk më ezauruat pyetjen: kush ishte kryetari i parë që u zgjodh? Berisha, apo ka qenë Azem Hajdari? 

Në komisionin nismëtar, pas disa ditësh, bëri një propozim Saliu dhe thamë dakord, s’kemi asnjë vërejtje derisa të bëhet një aktiv i partisë. Kjo qe arsyeja që për arsye të punës, u vendos që të bëhet zgjedhje, komisioni të zgjedhë një kryetar tjetër dhe u zgjodha unë për dy ditë; u shfrytëzua kjo fjalë që thashë unë, që është aktivi që zgjedh, ne jemi njerëz që kemi dalë, nuk kemi mandat, nuk na ka caktuar kush, jemi nismëtarë të kësaj pune dhe u organizua shpejt e shpejt një Aktiv, ku sigurisht mund të ketë kontribuuar siç thuhet Sigurimi, dhe u bënë zgjedhje të rregullta. E drejtoja unë mbledhjen se isha kryetari ato dy ditë dhe u zgjodh një kryesi me 19 veta në atë Aktiv. Dhe të nesërmen Kryesia zgjodhi me votim kryetarin: 9 vota mori Sali Berisha, 5 vota mora unë, 4 Gramoz Pashko dhe 1 Azem Hajdari. Dhe unë thashë që s’ka nevojë. Meqenëse ky bllok nuk e deshte Saliun, u përça, doli një me 5, një me 4, u tha që s’ka nevojë për balotazh se dihej që 10 vota do bëheshin. Kjo është historia. Nuk e ka zgjedhur Aktivi kryetarin, por kryesia e kryetarin. Në shtator është bërë Kuvendi ku është votuar për Këshillin Kombëtar dhe për kryetarin. Kanë qenë 3 kandidatë për kryetar: Sali Berisha, Neritan Ceka dhe Azem Hajdari. Është votuar për Këshillin Kombëtar dhe 25 të parët, bile u bë edhe një balotazh, përbën atë që do të ishte kryesia e PD-së që kishte një mandat shumë të madh, që mund të kundërshtonte edhe kryetarin, siç edhe shpesh ndodhte.

 

Pluralizmi 

Për herë të parë përfaqësues të PD-së morën pjesë në qeveri, në atë që do të ishte Qeveria e Stabilitetit. Si kaluan të gjitha etapat, që pas këtij momenti e deri më 1992 që PD-ja mori pushtetin? 

Është greva e studentëve, vendosja e shtetrrethimit, gjendjes së jashtëzakonshme, Këshillit Presidencial, zgjedhjet e 31 marsit, ku ne fituam në të gjitha qytetet dhe në Tiranë humbëm me balotazh sepse votoi Garda kundër Sokrat Mestolit dhe fitoi Fatos Nano. U bë një qeveri, është 2 prilli, hymë në parlament, mund të keni para fotografinë, që ngrihemi vetëm ne në këmbë për 2 prillin dhe nuk ngrihet pala tjetër. Hyjmë dhe dalim meqenëse nuk qemë dakord derisa gjetëm një platformë të përbashkët. U hartuan Dizpozitat Kushtetuese, sepse Partia e Punës kishte përgatitur një projekt kushtetutë që ne refuzuam ta votojmë. Pas shumë seancash që bëheshin në kryesitë e grupeve parlamentare dhe në kryesinë e Kuvendit (unë kam qenë nënkryetar i Kuvendit) ramë dakord që ne ta hartonim Dispozitat Kushtetuese me të cilat kishim kohë që punonim, kryesisht Arben Imami dhe Genc Ruli. Model kushtetutat i morëm nga ambasadat, nga ajo franceze dhe italiane, bashkë me rregulloret e Parlamentit. Dhe në bazë të këtyre dhe nga ajo çfarë dinim vetë u hartuan Dispozitat Kushtetuese. Ne, në mënyrë që të mos miratohej kushtetuta e tyre, që do të abrogonte atë të 1976-ës dhe Diktaturën e Proletariatit, i kërcënuam se për çdo nen të kushtetutës së tyre, të 70 do të bënim amendamente dhe të 70 do të flisnim nga 10 minuta siç ishte rregulli. Pra i binte që parlamenti të mbaronte mandatin pa president. Kështu që u pranua kjo. Si ekspertë që vinin aty ne kishim Krenar Loloçin, Kristaq Trajën, Rustem Gjatën dhe Abdi Baletën që punuan. Nga pala tjetër qenë prof. Omari, i ndjeri Kleanthi Koçi, që edhe kundërshtonte më shumë. Ne kishim pyetur edhe Manol Konomin etj., që të bindeshim që këto dispozita ishin të mjaftueshme për të qeverisur vendin. Në një çast, meqenëse kundërshtonte Kleanthi, prof. Omari i thotë “bëhet edhe kështu si thotë Leka” dhe u miratuan, për t’i hapur rrugë një presidenti republike dhe një kryeministri që ishte Fatos Nano. Filluan grevat, me Valiasin kryesisht. Ra qeveria “Nano” dhe u krijua qeveria e Stabilitetit me mandat të shkurtër, deri nga maji e shumta. Ajo ra nën nëntor dhe në të morën pjesë tanët. Ajo ra për moskryerje të reformave, të pazotësisë për të ndryshuar, për mosmarrje të masave për të arrestuar drejtuesit komunistë. U dha një ultimatum dhe dolëm nga qeveria. U krijua në qeveri teknike me Vilson Ahmetin. U ndërpre puna e nisur për hartimin e një Kushtetute të re, ne shkuam edhe në Venecia, etj., dhe në mars e shumta e mbaronim Kushtetutën. Fakt ky që nuk përmendet asnjëherë. Dhe më pas u bënë zgjedhjet e 22 marsit, që shënojnë përmbysjen reale të sistemit komunist në Shqipëri. Dhe nëse duhet festuar ndonjë Çlirim, edhe ky është Çlirim nga komunizmi.

Qeveria e parë demokratike u drejtua nga Ju. Me sa para e gjetët buxhetin e shtetit në kohën që u ulët në karrigen e kryeministrit?

S’kishte para fare. Në thesar kishte një 2-3 milionë dollarë

Çfarë i bëtë një shteti pa para? 

Kishte filluar një sistem taksash, kishte tregti dhe kishim ndihmat, nga operacioni “Pelikan”, nga Banka Botërore dhe FMN-ja, ku gjatë kohës së qeverisë së Stabilitetit u bë anëtarësimi në to. Mjafton të them që ndihmat ushqimore të “Pelikan” mbajtën gjallë shqiptarët, dy vjet buxheti i shtetit mbahej nga to. Bashkërisht caktohej çmimi dhe shiteshin. Rreth 120 milionë dollarë u futën në buxhetin e shtetit në 2 vjet nga shitja e këtyre ndihmave. Kishte ndihma që vinin nga të tjerë, nga shtete të veçanta, p.sh mbaj mend që patatet erdhën nga Greqia, portokallet po andej Italia sillte ndihma të veçanta, përveç këtyre të Europës, kishte ndihmë amerikane, vaj, grurë. Me këto u mbajtëm 2-3 vjet sa filloi reforma ekonomike që nisi që në muajin e 2-të dhe të 3-të të qerverisë. Me çfarë rroge e filluat punën si kryeministër? Më të vogël sesa truprojat e mia. 22 ose 24 mijë lekë(të vjetra).

Ju thatë se qeveria e Stabilitetit nuk përmbushi një sërë kushtesh përfshirë dhe arrestimin e përfaqësuesve të nomenklaturës së lartë komuniste. Në fakt kjo gjë u realizua gjatë qeverisjes së PD-së, ku u arrestua përpos tyre edhe ish-kryemiistri Fatos Nano. Si u motivua e gjitha kjo? 

Me Fatos Nanon nuke filluam ne këtë muhabet. E filloi vetë partia e tij, qeveria e Stabilitetit që drejtohej nga njerëzit e tij për “Levante&co”. Është një histori e gjatë që mbase nuk i intereson më publikut. Ndërkohë Ramiz Alia dhe Nexhmije Hoxha u vunë në bankën e të akuzuarve… Jo, më përpara është arrestuar Nexhmije Hoxha dhe pastaj të tjerët. Nexhmije Hoxha nuk kishte funksion zyrtar prandaj u gjetën shpërdorimet ose një formë jo e rregullt.. Për fat të keq, po të lexosh edhe ju gazetarët, kur shkruani për arrestimet e asaj kohe, nuk lexon të vërtetën, mund t’i gjeni te gazeta “Minerva” online, këto ditë, se përse janë dënuar ata. Janë dënuar për genocid, për internime, për burgime, për vrasje në kufi dhe një pjesë e ministrave të Brendshëm, edhe për prishjen e dosjeve. Pra mendoj se është e domosdoshme që opinioni publik të informohet, që t’i thuhet e vërteta dhe këto të vërteta të dokumentohen. Pjesa tjetër bën pjesë në kujtime, në dëshmi, të cilat unë që kam ndërmend të shkruaj më gjatë për këtë punë, kam që në vitin 1992, që mbledh çdo dëshmi të atyre që flasin, për të parë se çfarë thonë, sesi kanë ndryshuar datën, njëherë kështu e njëherë ashtu, si ndryshojnë fjalët e të tërë historikun. Historia ka rregulla, është shkencë dhe nuk është në dorë të kujtdo që ta bëjë si të dojë. E them këtë sepse është tepruar. Nuk mund të mashtrohet publiku, ai që mashtron është rrezik për ata që drejton. Kjo është arsyeja që unë nuk kam shkuar më atje. Nuk dua të jem pjesë e atyre që më gënjejnë, dhe që gënjejnë për diçka që e kemi në zemrat dhe në mendjet tona siç është krijimi i PD-së dhe përmbysja e komunizmit. Ajo është një rrugë e gjatë. Dikush mund ta bënte më mirë, të afrohej, të bënte vërejtje, të votonte kundër, këto janë rrugët e demokracisë. Jemi te gjyqet ndaj Nomenklaturës.

Në fakt e arriti qëllimin dënimi i përfaqësuesve të saj? 

Nuk ka qëllim, pasi dënimi është dhënie e drejtësisë.

Pas fitores së vitit 1992, kemi humbje të terrenit nga ana e PD-së. Kam parasysh humbjen e referendumit për Kushtetutën dhe zgjedhjet lokale ku mori goxha vota PS-ja

Nuk morën më shumë vota sesa PD-ja. Unë kam botuar artikull, sepse këtu mashtrohet gjithnjë dhe njerëzit quajnë të vërtetë atë që u pëlqen. Duhet ta heqim këtë zakon se nuk kemi asnjë dobi. Këto bëjnë që, duke mos thënë të vërtetën, kthehemi në palë të kundërta dhe krijohet një hendek i madh, siç është krijuar në Shqipëri që ka mundësuar ekzistencën e dy poleve në krye të partive, familja, çetë apo pol, quajeni si të doni, që ndërsejnë grupin kundër njëri-tjetrit. Dhe këtë hendek nuk e kapërcen dot sepse quhesh tradhëtar.

Megjithatë Kushtetuta nuk kaloi…

Nuk kaloi për arsye nga më të ndryshmet. Nuk është tema e sotme për të folur. Nuk ndodhi ndonjë gjëmë. Pas kushtetutës vazhdoi puna si përherë. U keqinterpretua, nuk na lanë kohë të bënim shpjegim.

Diku nga shtator i vitit 1996, ministri juaj Ridvan Bode bëri deklaratë për punën e parave me fajde…

Ishim angazhuar që para delegacioneve, që në korrik përpara Bankës Botërore, të Bankës Europiane të Investimeve që dha paratë për rrugën Vorë-Durrës, FMN-së, ambasadave të huaja që do t’i mbyllim fajdet. Ka një letër të timen që në muajin gusht, që kur pamë që nuk po kalonte një muaj dhe nuk po mbylleshin, dhe Bode erdhi nga FMN, nga takimi vjetor, deshën ta merrnin në intervistë dhe më pyeti mua. “Thuaji ato që të thanë”, – i thashë, dhe Bode bëri atë apel, që mbeti në vesh të shurdhët. Ajo është një histori që do hetuar imtësisht, gjë që dihet. Ne i mbyllëm afër zgjedhjeve, “Popullin”, “Fondacionin Xhaferri” dhe u rihap. I kemi hedhur edhe në gjyq. Dhe u rihap me këshilltarë që vinin nga jashtë etj. Sigurisht, nuk kishte mundësi qeveria t’i mbyllte me ligj, këtë gjë e kishte Banka e Shqipërisë, tregun financiar. Unë në mitingjet që kam shkuar, kam thënë, ka dëshmitarë për këtë, janë të botuara, që t’i fusnin paratë në Bankën e Kursimit. Kam luftuar me aq sa mund të luftoheshin për të ruajtur paratë, qemë të zot që t’i shpërndanim, dhe lamë nja 130 milionë dollarë në Banka të cilat nuk dihet kurrë se ku vajtën. Se bankat kanë një gjë të keqe: ta shkruajnë se ku i çon paratë.

Pse u ndanë në dy blloqe: Kryeministri kishte qëndrim tjetër, Presidenti qëndrim tjetër për fajdet? 

Opinionet e njëri-tjetrit për një rrugë më të mirë të zgjidhjes.

Në kohën e qeverisë tuaj u hap bursa, e cila nuk funksionoi më deri më sot…

Sepse shpresonin që me letrat me vlerë, me ndërmarrje strategjike, të privatizoheshin aksione, po themi “Banka e Kursimit”, 51% mund t’i shiteshin një të huaji, 49% që i mbante shteti. I përdorte për aksione apo letra me vlerë të të përndjekurve, pronarëve dhe orë së dorës derisa të ktheheshin në private. Pra do të kishin një treg të tyre. Për fat të keq të gjitha këto u shitën në një dorë, që nga AMD-ja, që nga Banka Kombëtare Tregtare që u shit për 1 dollar tek, jo milion; Banka e Kursimit dhe plot banka të tjera që ishin: Bujqësore, Telekomi, Albpetroli, minierat me koncesione.

Në çfarë kushtesh dhatë dorëheqjen në marsin e ’97-ës? 

Sepse u tha që duhet të ikë qeveria që të stabilizohet vendi, kur isha i bindur, ambasadorëve që vinin e kërkonin këtë, që për 15 ditë pa qeveri, do plasi zjarri. Filloi zjarri për 3 ditë. Askush nuk ju kërkon llogari, por quhet sikur të vrarët u bënë gjatë kohës kur unë isha në kryeministri. Por nuk janë vrarë gjatë kësaj kohe. Një në Vlorë dihet se përse është vrarë, nuk është vrarë nga trazirat.

Nga ajo ditë deri më sot ju nuk keni qenë pjesë integrale në kuptimin, funksionare në Partinë Demokratike. Është zgjedhja juaj apo nuk ju kanë afruar më? 

Në radhë të parë është zgjedhja ime, por partia ata që morën përsipër të drejtonin partinë, duke na zëvendësuar neve që punonim për partinë, menduan që t’i kalonin fajet e tyre te të tjerët. Unë nuk jam nga ata që pranoj fajet e të tjerëve dhe përgjegjësitë e të tjerëve. Pranoj vetëm fajet e mia. Dhe kjo qe arsyeja që nga njerëz të tillë nuk punohet. Ashtu si nuk mund të punoj me njerëz që mashtrojnë për një gjë fare pa rëndësi, në kuptimin material, por shumë e rëndësishme në kuptimin shpirtëror, siç është 12 Dhjetori. Është turp kur më pyesin këto ditë njerëz, më marrin në telefon, më vjen turp t’ju them pa ftesë. Mbase për ftesën u kujtuan të ma dërgonin, meqë Mesila Doda tha që s’kishe ftesë për 8 Dhjetorin, festa që është e vetmja është 12 Dhjetori, krijimi i Partisë Demokratike. Partia Demokratike erdhi në pushtet edhe për 8 vite të tjera.

Në fakt a e realizoi ajo mandatin në atë që duhej të bënte, në atë që kishte premtuar? Gjithsesi ju mbeteni pjesë e Partisë Demokratike. Them që jo. Unë kam bërë një artikull për analizën e zgjedhjeve dhe kam thënë që duhej të merrte një sërë masash PD, se s’ka më absurditet, po marrim një temë fare elementare me vështirësi të mbrojtshme apo të debatueshme, gjendjen e shkollave të larta dhe shtetërore, që sot lihet në heshtje. Universitetet private ishin lënë në programin e Fatos Nanos, rrezik ndonjë mund të ketë filluar edhe atëherë. Shkollat e mesme dhe 8-vjeçare u hapën që në kohën tonë, dihej që do t’u vinte radha dhe universiteteve, sigurisht që jo kaq shumë absurde, dhe kjo gjendje duhej sistemuar. Dihet që çdo gjë e keqe e ka një fund. Edhe jeta e njeriut që s’mund të quhet e keqe e ka një fund, jo më shkolla jo të përshtatshme etj. Dhe dalin t’i mbrojnë po ata të cilët indirekt për nga pazotësia e tyre, për nga mbrapshtësia e tyre, për nga interesat e tyre, (thashë nga pazotësia se mbase nuk e kuptoni se ç’po bënin), merrnin urdhra për t’i bërë, dilnin t’i mbronin. Duhej bërë ajo që sot njihet në Itali, duhej ngritur ajo që njihet si Këshillit Komunal të Zgjedhjeve të Romës, ku ka plasur një skandal miliardash të bandave mafioze, dhe quhet “A zerare”, t’i bëjmë zero strukturat. Dhe unë propozova atëherë që në përputhje me rregullat e Partisë Demokratike të kalohet në zgjedhjet “Një anëtar, një votë”, duke filluar nga poshtë-sipër, dhe jo nga sipër-poshtë që kthehet në emërime. Në përzgjedhje, që ishte një familje dhe u bënë dy familje, dy persona që deri dje mbase nuk e dinin që kishte Parti Demokratike, nuk i hiqesha e drejta askujt, por propozova që të gjitha ata që kishin qenë ministra dhe në kryesi gjatë këtyre 8 viteve, të ktheheshin në anëtarë siç tha kryetari. Caktoheshin 5 koordinatorë, nga ata që mbesin në Këshill Kombëtar,brenda një kohe të shkurtër të krijonin një statut, gjë që unë e kisha bërë me kohë, propozuar nja 20 herë, dhe në detaje, siç bëhen zgjedhjet nga poshtë-sipër, të hartohej një program i cili nuk mund të jetë i njëjti program, që nuk mori votat. Ne mund të themi që ishte një program i mirë, nuk mori votat, nuk i pëlqeu. Ti mund të gatuash një gjellë shumë të mirë, dhe unë nuk e ha se s’dua të ha. Do ndërrosh pjatën. Sigurisht do bësh gjellë. Pra do bësh një gjë të dobishme, një program i cili merr parasysh edhe kërkesat, e ndërkombëtarëve që në këtë rast e këshillojnë vendin tonë, që japin paratë, se nuk t’i japin po nuk bëre ca gjëra që i mendon siç duhen bërë, disa reforma strukturore të ekonomisë, të shtetit të së drejtës, drejtësisë, territorialit etj. Ky statut i përmirësuar me “Një anëtar, një votë”, do të fillonte dhe një fushatë ku do të marrin pjesë dhe të tërë këta që thamë në bazë, por jo koordinatorë që nuk i njeh njeri sot, e nga bëhen anëtarë kryesie e departamentesh, kush e di se si, do t’i bënin një thirrje të djathtës për të ngritur në këmbë, duke përfituar edhe nga fakti që filluan fushata me aksione me goditje të përqendruar të pastrimit të detit, dekorata, portretet e Enverit etj, për të kuptuar që pinjollët e komunizmit, që u ka mbetur sahati në ’90, i gënjen mendja se në mes të Europës do të bëjnë…Po të ishte se e lejonte Europa këtë…

Ndërkohë kemi një kryetar të ri të Partisë Demokratike… 

Është i emëruar, nuk është i zgjedhur për mua. Nuk kam ndonjë ankim si person.

Dosjet 

Të kalojmë në një problematikë tjetër. Ju më parë e prekët çështjen e dosjeve duke thënë që: Shumë vite më parë u mundua të eliminoheshin një pjesë e dosjeve. Sot konkretisht, po kërkohet fort hapja e dosjeve dhe lustracioni.

Kërkohet lustracioni, dekomunistizimi dhe hapja e dosjeve. Nuk është përdorur asnjëherë si term “hapja e dosjeve”, por është preferuar si një term për të majtën, e cila e di mirë, siç e di dhe unë që i kam lexuar të tëra platformat, që shumica e bashkëpunëtorëve të fshehtë të sigurimit, që quhen informatorë, agjentë, strehues, rezidentë, kot që komandoheshin nga operativët legalë dhe ilegalë, merreshin me rrethana shtrënguese, me faje të vogla, faje të mëdha, me kërcënim për burg, të bënin dhe një proces fiktiv gjyqësor, të çonin në Vain, në dy-tri vende të tjera, ku pandehje se ishe në burg, me një gjyq fiktiv që nuk qe në gjykatë por qenë njerëz të sigurimit, me prokurorë fiktivë, një hetuesi fiktive, të dënonin, pra fiktivisht, po të vije firmën, të falnin. S’është për t’u habitur që shumë veta janë thyer, për fatin e tyre të keq, për dëmet që mund t’u kenë shkaktuar të tjerëve, ashtu siç ka nga ata, të bindur që janë heronjtë e heshtur, vullnetarisht e kanë bërë këtë gjë si komunistë,punë e tyre. Por që të merresh me këtë kategori vetëm dhe të bësh sikur nuk e di, që ka hartues të politikave për vrasje, hartues të ligjeve për vrasje, për shpronësime, për dhunim të individit për një fjalë goje, dhe këta hartues që janë nga Komiteti Qendror e poshtë, nga qeveria dhe struktura, maja e shpatës e diktaturës së proletariatit, që është sigurimi i shtetit, me gjithë këta operativët, me hetuesit, që bënin një shkollë trevjeçare, gjashtëmujore, tremujore, për të bërë këtë punë. Ishin ata që dënonin, po të pyesësh një mik tëndin që ka qenë në burg, sa ta jepte dënimin? Janë të rralla rastet që gjykata në burg ta jepte më pak apo më shumë se sa të thoshte hetuesi, sepse vendoste partia me sigurimin e shtetit. Pra këta njerëz të mos preken. Lustracioni prek këta, në një sërë postesh që merren vendime dhe hartohen politika në një strukturë të re shoqërore, që është ajo e tregut të lirë, e shtetit të së drejtës dhe e të drejtave të njeriut, sistemit demokratik, këta njerëz vazhdojnë të bëjnë. Ti e di që një këpucë të shtrembëron këmbën, pastaj kjo këmbë shtrembëron këpucën e re. Nuk janë këta njerëz që do bëjnë politikën e re, strukturat e reja ekonomike, as të zbatojë këtë. Të mënjanohen, nuk i heq asnjë njeriu asnjë të drejtë, vetëm në këto poste. Nuk janë poste të mëdha, ministra, drejtorë etj., bosët e medias…

Pra sipas platformës tuaj duhet të fillojë me lustracionin? 

Lustracioni ka edhe këtë të drejtën tënde të qytetarit, tashmë që janë të sistemuara dosjet, për të hapur dosjen e vet, për ta parë. Po deshën parlamenti dhe shqiptarët do t’i krijojë trazira, le t’i lexojnë edhe emrat. Më i vjetri që di unë është informator i ‘43. Në qoftë se duan edhe stërgjyshërit t’i dinë kë kanë pasur, nuk do jetë fort e këndshme ta dinë, megjithatë nuk kam ndonjë kundërshtim. Por, dy gjëra duhet të dinë shqiptarët: Meqenëse po gënjehen, kanë qejf të gënjehen dhe gazetarët kanë qejf të thonë gënjeshtra, prishja e dosjeve ka filluar që në vitin ’88, urdhrat e para deri në ’90. Të tërë që janë tiranas dhe në moshë të rritur, e dinë që në bodrumet e ministrisë u hapën ambientet e reja ndërmjet Ministrisë së Ndërtimit, dhe aty brenda kishte “brumatriçe” le të themi, që të tëra dosjet bëheshin kat, që me firmën e Hekuran Isait dhe deri te Irakli Koçollari, nga ’91 deri në fillim të ’92, pa ardhur ne, urdhra për djegien e dosjeve. Por ka edhe një libër, që unë e kam sekret, ku është tërë mënyra se si ruhet arkivi, dhe cilat dosje nuk hiqen kurrë, kanë ruajtje të përhershme. Nën pretekstin, nën këto urdhra, në këto telegrame, se nuk kam më përgjegjësi, nuk dënohet më njeri për “agjitacion e propagandë”, të gjitha këto dosje janë kot dhe hidhen. Ti nuk gjen. Pra, shumica e këtyre të cilët ndiqeshin për këtë punë, nuk ka dosjen e ndjekjes, sepse janë një sasi e madhe dosjesh për ata që janë jashtë, për ato që janë brenda, për denoncimet, dosje pune të spiunëve, dosje pune të operativëve, dosjen tënde të përndjekjes, por janë regjistra të cilët ruhen thuajse në dy kopje, se janë të rrethit, Drejtorisë së Punëve të Brendshme dhe që ndodhen në Drejtorinë Qendrore 4 në Tiranë, të cilat janë të plota dhe mund të hetohen dhe kur të zhargaviten. Pra të mos na gënjejnë se janë vënë dorë, etj., që dëgjojmë të mburren se i dinë, që i kam parë, edhe në qoftë se do të nxjerrësh në televizion që kam dy dosje, me ligj Prokuroria duhet të nesërmen ta thërrasë, t’i thotë: Eja këtu, dorëzo dosjen dhe thuaj kush t’i ka dhënë? Ne e dimë, se i shpëtoi. Ne e dimë këtë punë, që shumë prej tyre, sidomos ata të brezit të ri, u përdorën edhe nga SHIK-u, dhe e tha edhe Fatos Klosi në një emision, mua ma thanë (sepse nuk shoh TV). Tha që: I kemi përdorur. Siç përdoren edhe sot. Sepse arsyeja bazë ishte të mbrojmë demokracinë dhe njerëzit sepse të tillë persona shantazhohen, nga ata të cilët i futën në Partinë Demokratike. Saqë shtrohet pyetja: I morën për t’i përdorur, por edhe ua dhanë. E para, se unë e di që pati në fillim, ashtu si filloi nga dhjetori të merreshin njerëz të tillë. E dyta, meqenëse unë si Nënkryetar i Kuvendit kisha kontakt me ambasadorët, ligjin gjerman, çek dhe hungarez ma prunë, dhe kështu që me ndihmësit e mi që në shtator e kishim gati ligjin, i cili nuk u miratua, por e përdorëm. Nuk emërohesh njeri në tërë ato poste, pa u kontrolluar dhe në qoftë se kishte të tillë në këto poste, po themi që Shërbimi Informativ vinte dhe ma thoshte. Nëse Shërbimi Informativ me urdhra që i di ai, nuk m’i tregonte mua si kryeministër që drejtoja këtë proces, unë nuk kisha ç’i bëja. Por më vonë e merrja vesh se kishte dashamirës që vinin më informonin, kujdes se në qendrën tonë të punës vinte e bënte këtë punë. Digjeshin, dhe kur qenë të nomenklaturës, të kryeministrit, dhe jo pak qenë të tillë nga ministra, Zv/ministra, drejtorë, rektorë, isha unë që i thërrisja. Kuptohet që për një tip jo agresiv, tip jo agresiv si unë, ishte siklet se kishe punuar tre muaj me të apo gjashtë muaj. Kontrolloheshin të gjithë ata që do shkonin nëpër ambasada, të policisë, të SHIK-ut etj. Në qoftë se janë mbajtur, janë mbajtur në mënyrë të rregullt të tillë. Ligji u bë në ’95 kur presioni i perëndimit qe maksimal, por ne që në mars të këtij viti kemi kontrolluar tërë kryesitë e partisë. Edhe më përpara, thashë, nuk emërohej njeri në tatime, në doganë, në rezervën e shtetit që vareshin nga unë.

Dosjen tuaj e keni parë? 

Po.

Çfarë kishte në të? 

Plot gjëra. Çfarë bisedash bënim, çfarë thoshim, ëndërronim, etj…

Domethënë keni qenë i skeduar mirë?

Kam pasur edhe aparat përgjimi në shtëpinë time në Laprakë, hequr në korrik. Ka dhe një incident që është botuar në të përditshmen “MAPO” dikur. Ato parafabrikatet i kanë telat jashtë. Njerëzit që merrnin një apartament parafabrikat, hapnin kanale në beton dhe kunati me ca çuna të fortë elektriçista i hapnin me dalta dhe vajta të masja sa tela duheshin që të futeshin brenda, kabëll që të duronte rezistenca. Dhe gjej policë tek apartamenti që më kishin dhënë mua, kati i mesit, apartamenti 17. Unë nuk kisha çelësin, se e kisha marrë autorizimin. Nuk më lanë të hyja, se më thanë: Ka hyrë një hajdut e po masim gjurmët. Unë nuk i dhashë rëndësi dhe ika. Më vonë e mora vesh në dosjen time. Dhe te “MAPO” thuhej që meqenëse m’u dha mua ky apartament, montohej aparati i përgjimit. Në apartamentin pas meje, një dhomë iu mor dikujt, d.m.th policia i tha që nuk është e juaja.

Shpëtuat kur erdhët në apartamentin e ri pranë Presidencës? 

Diku nga korriku janë hequr. Kanë qenë 7-8 vende në Tiranë që kishin të tillë. Tani përgjimet janë përgjime që bëhen kudo. Por përgjimet për opinionin që kishte ligj për opinionet e tua kritike, të mund të dënoheshe, nuk ka më nen të tillë. Dhe në qoftë se përgjohen, përgjohen për punë të pista. Nuk ka asnjë interes të dijë se ç’mendojmë ne. Ne mund ta themi shqip siç po e them unë tani, që s’dua të të shoh bojën X apo Y, të votoj kundër teje. Nuk ka pse të na jepen për zbulime të mëdha, që u gjet bunkeri i Enver Hoxhës. Nuk ka qenë bunkeri i tij. Ka qenë vendkomanda në rast lufte. Dhe vendkomanda të tilla ka në çdo vend. Unë kam qenë atje, dhe nuk ua kam fshehur siç bëjnë njerëzit nëpër rrjetet sociale, kompani, gazetarë etj., që kush qenë këta që mbajtën sekret këtë qeveri Demokratike, thotë njeri për 13 vjet kanë pasur dhe se kanë bërë, nuk ka ç’ju duhet njerëzve. Ajo dihet që ka. Kërkuam t’i dimë, na i prunë. Këtë vajtëm e kontrolluam ta dinim si ishte gjendja. Kam vajtur e kam parë brenda. S’ka pasur aty as kapele të Enverit, asgjë brenda, kam parë dhomën e kryeministrit, zyra etj., dhe dhamë urdhra të ruhen siç ruhen. Në qoftë se Këshilli i Mbrojtjes, Këshilli i Sigurisë Kombëtare vendos që nuk i duhen strehime Shqipërisë, ju e dini që kanë të gjithë, të sofistikuara që të luash mendsh, këto tonat janë primitive, katundarësh, se aq janë mundësitë e Shqipërisë, ose Shtëpia me Gjethe. Më dërgon njëri një mesazh sot se do bënte një emision, sikur çfarë do bënte. Të tërë e dinë se çfarë ka qenë ajo shtëpi. Unë kam lindur atje. Ka qenë shtëpia e doktor Jovan Basho, miku i babait tim dhe unë kam lindur në atë shtëpi. Edhe e morën vesh se e shkrova në FB. Ka qenë përveçse mik i babait, mjek shumë i mirë edhe i familjes mbretërore. E m’u vunë: Oburra se do shkruajmë për ty. Çfarë ka? Përgjohen sot? S’përgjohen atje, përgjohen në një vend tjetër. Ka ligj për përgjimin, këtë e dinë të gjithë. Ka kufizime, ka edhe atë që kur të përgjon duhet që pas tre muajsh në qoftë se nuk ka asnjë arsye, duhet të vënë në dijeni që je përgjuar dhe të japin material që të likuidohen se janë çështje personale. Është privatësia. Jo si ndodh tek ne që del ky apo ai dhe thotë që: Më ka thënë babai që janë dy ose tre spiunë.

Nga ’91 që thatë se janë ekzekutuar dosje, janë bërë ekzekutime të reja të dosjeve në vitet më pas? 

Nuk kam dijeni, por sa kam qenë unë nuk ka ndodhur. Kam dhënë mjete materiale që të sistemohet arkivi. Kam ndihmuar arkivin e të dyja ministrive, kam qenë kundra ndarjes së arkivit. Kam propozuar që duhet të jetë një arkiv i tërë i Ish-Ministrisë së Punëve të Brendshme, që ashtu siç Arkivi i Komitetit Qendror, duhet të jenë të hapur për këdo kur nuk preket interesat kombëtare, domethënë informatorët, çështjet e gjurmimeve të ambasadave etj, por mbase në ligjin e përgatitur duhet të shtohet edhe një pikë sipas modelit gjerman, që studiuesit kanë të drejtë të shohin dosjet për të kuptuar mekanizmin. Se po dëgjojmë të flasin persona që s’i kanë parë asnjëherë. Nuk njohin strukturat e Sigurimit të Shtetit, nuk njohin platformat, të cilat dhe sekretari i Parë i Rrethit citonte vetëm një pjesë të tyre, sepse quhej material tepër sekret. Janë të hartuar, nuk janë me ligj shteti, por janë me vendim të Byrosë Politike. Pra ishte një strukturë që do garantonte mbajtjen e pushtetit me çdo mënyrë. Hapja e dosjeve, lustracioni, dekomunistizimi, deri në hapjen e dosjeve që individi ka të drejtë të shohë dosjen e tij në qoftë se ruhet, por për mendimin tim, me gjithë ligjet që kemi shkruar, që të botohet lista e plotë e të tërë atyre që përndiqeshin. Dosje 2A, 2B përpunim aktiv, të gjithë ata për të cilët ka pasur denoncime, që të mos dalin siç dalin shumë heronj që i ndiqte sigurimi. Të dinë se cilët janë meqenëse mund të mos ketë ruajtur asgjë nga dosja e tyre. Ka dhe nga ata që janë përjashtuar si informatorë, se mashtronin, nuk tregonin të vërtetën. Çdo informator kontrollohej nga aparatet tekniko-operative, kontrollohej dhe me një të dytë. Dhe ai që ishte njeri i ndershëm, por nga frika e kishte bërë këtë punë ose ishte penduar, kam lexuar dhe dosje të tilla që kanë thënë: Nuk dua të bëj më. Dhe i ishte hequr vërejtje operativit, pse e ka marrë pa rrethana shtrënguese. Të fuste në burg. Këta njerëz duhet të dihet cilët janë, por kishte të tilla gjëra që ai vinte tek ti, spiuni tënd, informatori apo agjenti, dhe e kishte të përcaktuar se çfarë duhej të pyeste. Unë kam parë që informatorit i jepet porosi se çfarë duhet të thotë. Është për të ardhur keq që njerëz të afërm kanë denoncuar të afërm. E tillë qe atmosfera. Sepse në Shqipëri për fat të keq, je o me mua o kundër meje! Dhe në momentin që ti shkruan, të vërsulen. Mjafton diagonal të lexosh blogjet e disa gazetave, po e lëmë fjalorin e turpshëm, asnjeri nuk merret me çështjen që po i bën dikush, por i bëjnë biografinë si në kohën e parë. Merren me të shara, më fyerje, e ngatërrojnë. Në kohën e Enverit thuhej: trockist, revizionist, armik, sabotator, tani ka i korruptuar, spiun, sigurims, kontrabandist, vjedhës korrenti etj.. Lustracioni është i domosdoshëm në qoftë se duam të ndahemi nga e kaluara. Nuk prek shumë njerëz, por bën shumë mirë. Kam parë gjatë këtyre viteve persona që të emërohen, të bëhen deputetë dhe ata që unë kam hequr, sigurisht që zihem ngushtë. Nuk e harroj një rast ku ata të cilët punuan me mua për këto punë, merrnin në telefon për të qeshur. Nuk kam asgjë me ta, i takoj në rrugë. Dihet që s’kanë bërë dëm, por kanë qenë të lidhur. Dhe dikush i përdor, të jeni të sigurt që përdoren kundër atyre që nuk janë dakord me vijën e atyre që i përdorin. Shtrohet dhe problemi: disa mendojnë jo disa po, sa rëndësi ka?! I kanë marrë për t’i përdorur apo ua jep dikush për t’i përdorur? Kjo do të ishte shumë keq nëse ka ndodhur. Që unë e di se ka një libër Mitro Çela, ku thotë që filani, ish-Zv/ministër i brendshëm, u tha që kemi dhënë urdhër që të futen bashkëpunëtorët. Sa më shumë. Është një mënyrë normale e këtyre strukturave për të luftuar kundërshtarët. Por nuk është se ta jepnin tonin. Dëmtonin por nuk jepnin tonin. Dhe kur e pëson, domethënë është punuar sipas mendjes së tyre. Kanë mbizotëruar këta njerëz. Dhe kundërshtarët me këta luftonin. Prandaj është mirë të mos jenë. Janë shumë 24 vite, thamë e duam si Europa, dhe Europa i ka bërë këto punë në vendet e lindjes që kanë hyrë, edhe pse kanë qenë mbrapa nesh, na kanë kapërcyer. Thamë duam liri-demokraci, dhe demokraci do të thotë pjesëmarrje dhe transparencë. Pra vota ime të numërohet dhe të jetë votë siç janë standardet. Një anëtar, një votë. U bë zgjedhja e një sekretari të Përgjithshëm. Ishin tre veta. Nuk i kuptova mirë votat, por m’i thanë mbrapa, i pari, i dyti, i treti. I pari nuk mori gjysmën e votave, dhe sipas çdo statuti demokratik duhet të bëhet balotazh. Nëse fitonte po ai i parë, ama dihet që gjysma e do atë nga kjo treshe, ata që votuan për ty, duan operatorin jo Lekën. Kjo shkelje e statuteve bën që të ketë në krye një…dhe po flasim se unë isha personi që po merresha me statutin e partisë, dhe kjo qe arsyeja që e ndjeja që diçka nuk shkonte në zotësinë tonë për mënyrën e votimit. Por nuk dinim. Ne bëmë këtë gjë. Dhe u shkel pikërisht në ’96 dhe atëherë filloi tatëpjeta. Ne kishim bërë që në qoftë se Këshilli Kombëtar kishte 100 veta, do të votonin për 150 veta. Mirëpo kur fillon të bëhen marifete, pra nuk është më demokraci, mjafton që 52 veta t’i japësh një copë letër ku i thua: Nr. 74 apo tjetër, këtyre jepja votën, dhe gjysma garanton pushtetin. Dhe treçerek i Këshillit Kombëtar bëhet me ty. Pra ti garanton votën kur mund të mos e kesh të sigurt. U shkel në ’96. Vihej i tërë këshilli kombëtar i mëparshëm, plus minimumi gjysma e tyre suplementarë të rinj, plus kryetarëve që zgjidheshin po në këtë mënyrë, nuk ishin të përhershëm, bëheshin deputetë, s’mund të ishin kryetarë, kjo erdhi duke u perfeksionuar, ndërsa mbrapa filloi duke u thjeshtuar. P.Sh: në ’97, meqenëse unë nuk vajta në Kuvend, për shkak të fushatave shpifëse, denigruese, kam hedhur njerëz në gjyq për atë punë dhe i kam fituar të gjitha, nuk vajta. Dhe u hoq neni që deputetët janë anëtarë të Këshillit Kombëtar. Kësaj radhe më thanë, meqenëse ish-kryeministrat janë anëtarë të Këshillit Kombëtar, duhet të paguajnë kuotat; unë nuk kam shkuar. Këto quhen marifete “at persona”. Dhe këto marifete të bëjnë të pandershëm. Kush e ka bërë, turp t’i vijë. Do kemi kohë t’i lajmë. Nuk ikim nga kjo botë pa…Kemi filluar t’i shkruajmë kujtimet, kemi dokumentacion të plotë, nuk do të lëmë pa i thënë. Mundohemi të themi vetëm kaq: Mos mashtroni më shqiptarët! Historia nuk të vjen më mbrapa, siç thoshte dikush. Dhe siç thoshte Benedeto Kroçe: Nuk e ndryshon dot dhe po ta kesh bërë që ke bërë gabim. Zotësi është që kur e bën një punë keq, ta bësh mirë. Kur e ke bërë mirë, ta bësh më mirë. Kur nuk e bën dot mirë një punë, më mirë mos e bëj atë. Këtu është zotësia e qeveritarëve. Kush mendon që, që ditën e parë ata që shkruan në fillim, se dëgjojmë që bëhen propozime për premtimet që ka thënë Partia Socialiste. Po ato premtime janë nga atë që nuk bëhen, dhe pastaj meqë pala tjetër po e shan e po i thotë: po gënjen, s’po mban premtimet, sajon marifete të tipit: kaq veta të punësuar etj. Puna është: pa pjesëmarrje dhe transparencë nuk ka demokraci. Pa votë të lirë brenda partisë, nuk ka demokraci, dhe pa parti të demokratizuara nuk ka. Asnjë parti sot nuk është e tillë siç janë partitë në perëndim ku bëhen votime primare. Keni shembullin e Amerikës por edhe vendet e tjera ku deputetët zgjidhen me këtë mënyrë, me minimum zgjidhen nga partia për meritat, të tjerët i cakton baza e partiake. Jo si këtu që kemi një ligj të turpshëm, aspak demokratik, që kryetari vendos tërë deputetët dhe pastaj, nga një zgjedhje në tjetrën, digjen ata që gabimisht thonë pa e dëgjuar kryetarin, që thonë një mendim apo ia thotë dikujt që ia çon kryetarit, ku krijohen strukturat. Kur vendoset dhunë, autoritarizëm, krijohen menjëherë strukturat informuese, ata që quheshin spiunë, dhe struktura disinformuese, për të çoroditur ata që nuk janë të një mendjeje dhe opinionin publik. Nuk mund të jenë të emëruar deputetët. Ata i zgjedh populli. Por mund t’ia japësh ti, t’i marrësh votat e popullit, qa më tepër të Shqipërisë, se votohet për inat të atij tjetrit, dhe t’ua japësh atyre që do ti. Vetëm se punojnë me ty, me gruan tënde, djalin apo kushërinjtë.

Dua t’u bëj dhe një pyetje të fundit. Si një rezyme në ditën e themelimit të Partisë Demokratike, në 24 vite sa i ka dhënë ajo Shqipërisë? 

PD përmbysi regjimin. Në atë artikull që bëra unë për zgjedhjet, meqenëse një ambasador tha: Këto zgjedhje janë të njëjta me 22 marsin, bash më 22 mars u përmbys një sistem i dhunës, gjakësor, në 23 qershor u përmbys një qeveri dhe një qeverisje. Të tjerat janë diametralisht të kundërta. Ka dhënë një kontribut, ashtu siç mund të ketë bërë edhe gabime, ashtu siç mund të ketë bërë zgjidhje jo të drejta, ka bërë programe jo të mira, politikë individësh, etj. I tregon historia. Siç po flas unë, flasin dhe të tjerët. Ka shifra, që nuk janë botuar asnjëherë shifrat e vërteta të zhvillimit ekonomik. Për shembull thoshin këtu ca vite e më parë, që e rritëm rrogën 15%, shifra më e lartë e rritur ndonjëherë. Në kohën time, qeveria demokrate thoshte qeveria ime. Shumë sende kanë ndryshuar me kontributin e qeverisë demokratike. Dhe në qoftë se dikush mendon të qeverisë duke mbyllur gojën e duke shpërfillur opozitën, e bën për të keqen e vet. Është opozita për vërejtje, ajo që të drejton në rrugë të drejtë, para se të mahisen gabimet e tua. Që t’i bërtasësh apo ulërish. Nëse kjo opozitë që dje ka qeverisur, ka bërë faje, ke Prokurori, shko çoje. Por mos u justifiko që nuk bën. Dërgoja ti. Pastaj në Shqipëri nuk është ndonjë gjë e madhe. Prokurorët janë hequr nja 15 a 20 herë. Një më shumë a një më pak nuk bëhet ndonjë mëkat i madh. Po të duash të vësh drejtësi, duhet të vësh drejtësi që të rregullosh sistemin e drejtësisë. Duhet të bësh drejtësi sociale. Nuk mund t’i presësh dritën atij që është i varfër. Po sigurisht që i vë një kuotë. Do t’ia presësh atij që e vjedh, dhe sigurisht ai bën krim, një aksion penal, tjetra është administrative. Detyrimisht duhet bërë. E kemi filluar që në kohën time këtë punë, por atëherë ishte më pak, nuk ishte si sot kjo strukturë. Me vjedhje kaq masive të cilat kanë rënduar keq një pasuri disa miliardëshe, del me humbje. Mendimi im të administrohen me specialistë, se shohim që merren sipas asaj që quhet parcelizimi i politikës. Kjo parti ka këtë drejtori të përgjithshme, ka këtë ministri, këto janë të sajat. Dhe shpërndahen të gjithë nga teknicienët dhe programi politik ai që vendos se si të bëhet. Por as nuk duhet si të vihet rendi në përputhje me ligjet. Sipas rregullave, me vendime, askush nuk duhet të ankohet se përse pritet korrenti, atij që e vjedh, askush nuk duhet të ankohet ndaj atij që s’e paguan, dhe që detyrimet duhet të shlyhen, me masa lehtësuese, afate kohore, duke bërë barrë të pronës, siç e kanë vendet e tjera, dhe duke ndihmuar të varfrit. Jam i sigurt se pasi të sistemohet, do të vihet re një ulje e konsumit të energjisë. Ligji duhet zbatuar.

0 0

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

'